Акыркы жылдары телефон, интернет жана социалдык тармактар аркылуу жасалган алдамчылык көбөйдү. Көпчүлүк мындай окуяларды укканда: «Мен мындайга эч качан ишенбейт элем» деп ойлойт. Бирок статистика көрсөткөндөй, алдамчылардын курмандыгы ар кандай курактагы, ар кандай кесиптеги жана билим деңгээлиндеги адамдар болуп жатат.
Психологдордун айтымында, мунун себеби адамдардын акылсыздыгында эмес. Алдамчылар адамдын психологиясын жакшы билип, анын эмоциясын башкарууга аракет кылат.
Коркуу – эң күчтүү курал
Алдамчылар көбүнчө адамды дүрбөлөңгө салган маалымат менен байланышат.
Мисалы:
«Банктагы эсебиңизден азыр акча чыгарылып жатат»;
«Сиздин атыңызга насыя алынды»;
«Жакыныңыз кырсыкка кабылды»;
«Сизге кылмыш иши ачылды».
Мындай учурда адам маалыматтын чын-төгүнүн текшерүүнүн ордуна, эмоцияга алдырып, шашылыш чечим кабыл алышы мүмкүн.
Психологдор мындай абалда адамдын логикалык ой жүгүртүүсү убактылуу начарлап, негизги максат коркунучтан тез кутулуу болуп каларын белгилешет.
Шаштыруу тактикасы
Алдамчылар курмандыкка убакыт бербөөгө аракет кылышат.
Алар:
«Азыр эле чечим кабыл алыңыз»;
«Беш мүнөттөн кийин кеч болуп калат»;
«Телефонду өчүрбөңүз»;
«Эч кимге айтпаңыз» деген сөздөрдү көп колдонушат.
Мындай ыкма адамга маалыматты текшерүүгө же жакындары менен кеңешүүгө мүмкүнчүлүк бербейт.
Расмий кызматкер болуп көрүнүү
Психологияда «авторитетке ишенүү» деген түшүнүк бар.
Ошондуктан алдамчылар өздөрүн банк кызматкери, милиция, прокуратура же башка мамлекеттик органдын өкүлү катары тааныштырышат.
Расмий үн, юридикалык терминдер жана ишенимдүү сүйлөө көп адамдардын шектенүүсүн азайтат.
Ач көздүк эмес, үмүт
Айрым учурларда адамдар «оңой акча табам» деген үмүт менен алданышат.
«Инвестиция салсаңыз эки эсе көбөйөт», «лотереядан уттуңуз», «баасы өтө арзан товар» деген сунуштар адамдын пайда табуу каалоосуна таасир этет.
Психологдор бул жерде ач көздүктөн мурда жакшы мүмкүнчүлүктү колдон чыгарып жиберем деген коркунуч иштей турганын айтышат.
Эмне үчүн билимдүү адамдар да алданат?
Изилдөөлөр көрсөткөндөй, алдамчылыктын курмандыгы болуу адамдын билими менен түздөн-түз байланыштуу эмес.
Чарчаган, ооруп жаткан, стресс абалындагы же маанилүү маселеге алаксып турган адам көбүрөөк тобокелдикке туш болот.
Мындан тышкары, алдамчылар ар бир адамга ылайык сценарий тандашат. Жаштарга – онлайн соода жана криптовалюта тууралуу сунуштарды, улуу муундагыларга – банк, пенсия же мамлекеттик органдарга байланышкан окуяларды колдонушат.
Өзүңүздү кантип коргой аласыз?
Адистер төмөнкү эрежелерди сунушташат:
Белгисиз номерден келген шашылыш талаптарга дароо ишенбеңиз.
Эч кимге SMS-кодду, банк картасынын маалыматын жана сырсөздөрдү айтпаңыз.
Расмий мекеменин атынан чалынса, сүйлөшүүнү токтотуп, өзүңүз ошол мекеменин расмий номерине кайра чалыңыз.
Чечим кабыл алардан мурда жакындарыңыз же ишенимдүү адамдар менен кеңешиңиз.
Өтө пайдалуу же өтө коркунучтуу көрүнгөн маалыматты сөзсүз текшериңиз.
Жыйынтык
Психологдор белгилегендей, алдамчылар биринчи кезекте акчаны эмес, адамдын эмоциясын башкарууга аракет кылышат. Коркуу, шашылыштык, ишеним жана үмүт – алардын негизги куралдары.
Ошондуктан ар бир шектүү билдирүү же телефон чалуу учурунда эң туура кадам – шашылбоо, маалыматты текшерүү жана эмоция эмес, фактыларга таянуу. Көп учурда дал ушул бир нече мүнөттүк тыныгуу адамды ири каржылык жоготуудан сактап калат.
